Debata „Kto zabił – hejt czy szaleniec?”

Podsumowanie debaty oraz fotorelacja z wydarzenia

Dyskusja publiczna wokół „morderstwa nagranego na smartfony" podczas gdańskiego finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy 13 stycznia 2019 r. stała się inspiracją do organizacji debaty z udziałem ekspertów z trzech dyscyplin naukowych: psychiatrii, kryminologii i socjologii. Gośćmi zaproszonymi do dyskusji byli: dr hab. n. med. Napoleon Waszkiewicz, kierownik Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, prof. zw. dr hab. Ewa M. Guzik-Makaruk, kierownik Zakładu Prawa Karnego Katedry Prawa Karnego i Kryminologii Wydziału Prawa UwB i dr Anna Leszczuk-Fiedziukiewicz, socjolog z Katedry Politologii Wydziału Prawa UwB.

Pytanie „Kto zabił – hejt czy szaleniec?” miało zainspirować do dyskusji o mediatyzacji przestępstwa, które zaistniało w opinii publicznej jako fakt medialny: prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza zabił człowiek chorujący na schizofrenię paranoidalną, który zostanie oskarżony o zbrodnię popełnioną z największym okrucieństwem.

W pierwszym wystąpieniu pt. „Medialna prezentacja zabójstwa Pawła Adamowicza skoncentrowana na hejcie jako przyczynie tragedii " dr Anna Leszczuk-Fiedziukiewicz, socjolog z Katedry Politologii, przedstawiła kontekst społeczny, w jakim toczyła się dyskusja o przestępstwie. Podała wiele wypowiedzi osób z życia publicznego oskarżających o zabójstwo hejt i mowę nienawiści. Zadała pytanie o sens personifikacji zjawiska, które zdominowało narracje medialne. Zauważyła kilka mechanizmów służących uatrakcyjnieniu przekazu dot. sprawcy i ofiary, takich jak: estetyzacja, idealizacja, demonizacja, czy odczłowieczenie. Podkreśliła zjawisko ideologizowania treści w gazetach i portalach sprzyjających partiom politycznym PO i PiS, utrudniające zdobycie obiektywnych informacji. Przytoczyła też działania dwóch największych portali, które w 24 godziny po ataku dokonały cenzury i zablokowały setki tysięcy obraźliwych wpisów. Dr Fiedziukiewicz pokazała też obecny stan badań nad hejtem w Polsce. Zdiagnozowała, że w kontekście śmierci Pawła Adamowicza hejt stał się tematem odwracającym uwagę od przestępstwa i śledztwa, ponieważ pokazywany jest w mediach jako „wróg", z którym należałoby walczyć.

„Kontrowersje związane z chorobami psychicznymi przestępców" było wystąpieniem dr. hab. n. med. Napoleona Waszkiewicza, kierownika Kliniki Psychiatrii UM. Doświadczony wieloletni badacz i praktyk, mający kontakt z pacjentami, omówił najważniejsze objawy schizofrenii, łączonej z oskarżonym o morderstwo Stefanem W. Uznał, że w przekazach medialnych doszło do dezinformacji, ponieważ cechą schizofrenika jest to, że poszukuje izolacji społecznej, a nie frontalnego przebywania na scenie. Podanie diagnozy choroby jeszcze przed rozpoczęciem śledztwa była zachowaniem nieodpowiedzialnym. Wykreowało też stygmatyzację, bo od 13 stycznia osoby chore na schizofrenię będą kojarzone z „byciem nożownikiem". Dr hab. Waszkiewicz ciekawie wyjaśnił różnice między psychopatą, socjopatą i osobowością dyssocjalną, twierdząc, że termin "psychopata" jest w mediach niewłaściwie używany. Na przykładzie dopalaczy przypomniał, że media wzbudzają zainteresowanie tematem, pokazując je jako zagrożenie, mimo że nie ma ono poparcia w naukowych statystykach i danych.

Z kolei prof. zw. dr hab. Ewa M. Guzik-Makaruk, kierownik Zakładu Prawa Karnego Katedry Prawa Karnego i Kryminologii, w swoim wystąpieniu pt. „Spojrzenie kryminologiczne na zabójstwo w świetle kamer" zdiagnozowała trudności, jakie stoją przed śledczymi i prokuraturą. Jedne z nich związane są z nadaniem przestępstwu cech „szczególnego okrucieństwa", inne – z decyzją biegłych psychiatrów o obserwacji podejrzanego w ośrodku zamkniętym po nieustaleniu jego kondycji psychicznej. Prof. Guzik-Makaruk przedstawiła zjawiska związane z mową nienawiści i swoją opinię o współczesnym hejcie. Podkreśliła, że „hejt" nie ma w polskim prawie swojego określenia, jest on kojarzony z „przestępstwami nienawiści", a te odwołują się do zniesławiania lub nawoływania do przestępstw.

Podczas debaty padło kilka komentarzy z widowni, o wykorzystywaniu botów do wysyłania obraźliwych komentarzy, o potrzebie edukacji i kampanii społecznych o hejcie, o nowych dewiacjach w internecie („patostream"). Po dyskusji prof. Ewa Guzik-Makaruk wręczyła kilku prelegentom z sali nowo wydaną książkę, napisaną wspólnie m.in. z prof. Napoleonem Waszkiewiczem, będącej owocem współpracy naukowej psychiatrów i prawników. Książka nosi tytuł "Wybrane prawne i medyczne aspekty zaburzeń psychicznych i ich profilaktyki" i została wydana nakładem Wydawnictwa Temida 2.

Poniżej fotorelacja z wydarzenia: